Wat begint als een overzichtelijke, lokale discussie over de koopzondag, blijkt al snel een diepgravend debat over de fundamenten van onze lokale democratie. Achter de praktische vraag of winkels op zondag open mogen, schuilt namelijk een veel groter en abstracter vraagstuk: hoeveel invloed hebben inwoners werkelijk via participatietrajecten als politieke partijen vasthouden aan dichtgetimmerde, principiële standpunten?

Wie oppervlakkig kijkt, ziet in Ambacht slechts een debat over openingstijden en economische belangen. Wie iets langer luistert, hoort een complex gesprek over tradities, vrijheid, geloofsovertuigingen, de rol van de overheid en uiteindelijk de daadwerkelijke betekenis van burgerschap.

Drang naar data: Ambacht als kampioen onderzoeken
Opvallend genoeg begon dit politieke dossier op een inmiddels vertrouwde manier: met de roep om eerst een uitgebreid onderzoek in te stellen. In Ambacht lijken onderzoeken inmiddels uitgegroeid tot een soort bestuurlijke levensverzekering. Voordat er een ingrijpende knoop wordt doorgehakt, willen we exact weten hoe inwoners erover denken, wat externe experts ervan vinden en hoe vergelijkbare buurgemeenten opereren. En natuurlijk: welke maatschappelijke risico's er eventueel bestaan.

De SGP-ChristenUnie merkte tijdens een recent debat treffend op dat de huidige coalitie hard op weg is om ‘kampioen onderzoeken’ te worden. In het lopende coalitieprogramma staan inmiddels zo’n vijftien tot twintig onderzoeken en verkenningen. Onderwijs? Onderzoek. Afval? Onderzoek. Vrijwilligersbeleid? Onderzoek. Parkeren? Onderzoek. De zondag? Uiteraard: onderzoek. Het creëert gaandeweg het beeld van een gemeentebestuur dat besluiten dolgraag uitstelt tot de feiten oneindig en tot achter de komma zijn gewogen.

Participatieparadox
Juist bij dit specifieke dossier van de koopzondag levert die drang naar data echter een paradox op. De SGP-ChristenUnie pleit volstrekt logischerwijs voor een zorgvuldig draagvlakonderzoek onder de bevolking, omdat een verruiming van de winkeltijden diepe impact heeft op ondernemers, werknemers en omwonenden. Maar de fractie gaf tegelijkertijd verfrissend eerlijk toe dat zij vanuit haar religieuze overtuiging sowieso tegen zondagopenstelling zal stemmen. Zelfs als uit datzelfde onderzoek blijkt dat een ruime meerderheid van de Ambachters dolgraag op zondag boodschappen wil doen.

Die eerlijkheid is enerzijds te prijzen, maar legt anderzijds pijnlijk de vinger op de zere plek: wat is de werkelijke waarde van een participatieonderzoek als de politieke uitkomst vooraf al onwrikbaar vaststaat? Participatie dreigt zo te verworden tot een papieren schijnvertoning, bedoeld als politiek smeermiddel om andere partijen mee te krijgen.

Boemerangeffect
De ware politieke ironie van deze opstelling zal zich pas over een paar jaar openbaren in het volgende gedachte-experiment. Stel dat de gemeenteraad binnenkort, gesteund door een liberale en progressieve meerderheid, de weg definitief vrijmaakt voor de koopzondag. Inwoners wennen eraan, ondernemers passen hun bedrijfsvoering aan. Rond het jaar 2030 is de zondagopenstelling een volkomen geaccepteerd en vanzelfsprekend onderdeel van het Ambachtse straatbeeld geworden.

Als de SGP-ChristenUnie dan bij een volgende coalitievorming als grote partij eist om de koopzondag terug te draaien, keert de participatielogica zich als een boemerang tegen hen. Verworven vrijheden hebben immers de merkwaardige eigenschap dat we er pas massaal voor gaan liggen op het moment dat ze weer worden afgepakt. Een nieuw draagvlakonderzoek zal in 2030 ongetwijfeld uitwijzen dat de maatschappelijke onrust juist ontstaat dóór het afschaffen van de koopzondag. De vraag is of principes dan nog steeds zwaarder wegen dan het democratische oordeel van de inwoner.

Ieder zijn eigen zon
Tijdens een midterm-interview uit 2024 voorspelde VVD-fractievoorzitter Daan van den Wollenberg al optimistisch dat de zon in Ambacht vaker gaat schijnen. Kiezers die deze zonuren willen maximaliseren, moeten volgens hem vooral op zijn partij stemmen. Maar in de politieke arena hanteert iedere partij haar eigen definitie van zonnig weer. 

Voor de liberalen bestaat dat zonlicht uit maximale individuele keuzevrijheid, minder regels en ruim baan voor het lokale ondernemerschap. Voor de orthodox-christelijke achterban schijnt de zon juist boven een hechte gemeenschap waarin collectieve rust, tradities en religieuze waarden zorgvuldig worden beschermd. Als politieke partijen louter hun eigen ideologische blauwdruk van de ideale toekomst hanteren, rest de vraag waar de inwoner nog in dat verhaal past. Mag de Ambachter via participatie alleen meedenken over de te nemen route, of mag hij/zijook daadwerkelijk iets zeggen over de uiteindelijke bestemming van de reis?

Echt eigenaarschap: stappen in de schaduw van het eigen gelijk
Echte, volwassen participatie gaat namelijk niet over het ophalen van meningen om het eigen gelijk achteraf statistisch te staven. Het gaat over het durven delen van het eigenaarschap en het openstaan voor nieuwe inzichten. Als de overheid inwoners uitnodigt om mee te praten, moet zij ook de moed hebben om zich oprecht te laten verrassen door de uitkomst – zelfs als die uitkomst haaks staat op de eigen partijideologie. Anders blijft een inspraakavond of enquête slechts een verplicht, bureaucratisch vinkje in een beleidsnota.

Dat geldt ook voor de opvatting van het college dat de verkiezingsuitslag geldt als een soort ‘groot draagvlakonderzoek’ om de winkels op zondag te openen. De kiezers maken hun eigen afweging om op de winnende partij te stemmen; dat hoeft het college niet voor hen te doen. De (VVD)-wethouder geeft weliswaar een duiding aan de uitslag, maar de kiezers weten zelf het beste waarom ze op Realistisch Ambacht hebben gestemd: was dat vooral vanwege de openstelling op zondag, met name vanwege hun kritiek op het afvalbeleid, of juist vanwege hun standpunten over het asielbeleid? Of ging het juist om de lijsttrekker, die een 'goede debater' is? 

Mocht die veelbesproken politieke zon straks echt doorbreken in Ambacht, dan rest er eigenlijk nog maar één dwingende vraag: durft de lokale politiek de schaduw van haar eigen dogma's te verlaten voor het échte oordeel van de inwoner? Participatie lijkt dus meer te zijn: wees in de wolken met de wijsheid van de bewoners... 

Tot die tijd zal Ambacht ongetwijfeld blijven doen waar het zo uitmuntend in is: onderzoeken, evalueren en verkennen. Het zou tenslotte voor Ambachtse begrippen vreemd zijn als de zon zomaar ging schijnen, zonder dat er eerst een maatschappelijk draagvlakonderzoek naar mooi weer aan vooraf is gegaan.

Wolken pakken zich samen boven Ambacht en bedekken de zon...